Τεχνική κατασκευής

Τα ψηφιδωτά δάπεδα που κοσμούσαν τα δάπεδα των στοών της Αγοράς διακρίνονται από έντονη πολυχρωμία και εικονογραφική πολυμορφία αν και δεν αποτελούν ιδιαίτερα επιμελημένες κατασκευές. Εντάσσονται στην κατηγορία opus tesselatum και είναι κατασκευασμένα από μαρμάρινες ψηφίδες ποικίλων χρωματισμών (λευκό, μαύρο, ρόδινο, κίτρινο και φαιό). Οι ψηφίδες, αν και φέρουν επεξεργασία, έχουν ακανόνιστο σχήμα με διαστάσεις μεταξύ 2 και 4 εκ. και ύψος 3-4εκ.

Τα ψηφιδωτά εδράζονται σε τρία επάλληλα υποστρώματα εικ 1 εκ των οποίων το κατώτερο (rudus), αποτελούμενο από μείγμα χώματος με χαλίκι και με ανομοιόμορφο πάχος, πατάει απευθείας πάνω στο φυσικό έδαφος. Ακολουθούν διαδοχικά ένα στρώμα (nucleus) με γκρίζο χρώμα και πάχος 3,5-5εκ. και το στρώμα υποδοχής των ψηφίδων (sitting bed) από κονίαμα κόκκινου χρώματος και πάχους περίπου 5εκ.

Εργασίες συντήρησης στη δεκαετία 1960

Οι πρώτες εργασίες συντήρησης κατά τη δεκαετία του 1960 αφορούν στο μεγαλύτερο τμήμα των ψηφιδωτών της νότιας και ανατολικής στοάς που είχαν αποκαλυφθεί την περίοδο εκείνη, με εξαίρεση το ψηφιδωτό δάπεδο στο βόρειο πέρας της ανατολική στοάς που ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια της πιο πρόσφατης περιόδου ανασκαφικών εργασιών στη δεκαετία 1989-1999.

Σύμφωνα με τα ανασκαφικά ημερολόγια και το φωτογραφικό αρχείο, τα ψηφιδωτά κατά την πρώτη ανασκαφική περίοδο παρουσίαζαν έντονες καθιζήσεις και φθορές στο κονίαμα που συγκρατούσε της ψηφίδες. Για τη συντήρησή τους πραγματοποιήθηκε αποκόλληση σε μεγάλου μεγέθους, σχεδόν τετράγωνα τμήματα και επανατοποθέτησή τους σε νέο υπόστρωμα αποτελούμενο από τρία επάλληλα στρώματα: πέτρες τοποθετημένες επάνω στο υποκείμενο χώμα, χονδρόκοκκο κονίαμα και στρώμα υποδοχής των ψηφίδων αντίστοιχα εικ 2-5. Για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την επανατοποθέτησή τους δεν εφαρμόστηκαν μέτρα προστασίας και τα ψηφιδωτά παρέμειναν εκτεθειμένα έως το 1991 εικ 6-9 οπότε αποφασίστηκε η κάλυψή τους με γεωύφασμα και άμμο.

Εργασίες συντήρησης στη δεκαετία 1989-1999

Οι εργασίες συντήρησης των ψηφιδωτών δαπέδων που πραγματοποιήθηκαν κατά τη δεύτερη περίοδο των αρχαιολογικών εργασιών στο συγκρότημα της Αγοράς αφορούσαν τόσο στα ψηφιδωτά που είχαν έρθει στο φως κατά τη δεκαετία του 1960 στη νότια και ανατολική στοά όσο και σε αυτά που είχαν πρόσφατα αποκαλυφθεί στο βόρειο πέρας της ανατολικής στοάς. Οι πραγματοποιηθείσες κατά το παρελθόν εργασίες συντήρησης στο μεγαλύτερο τμήμα των ψηφιδωτών, καθώς και η διαφορετική κατάσταση διατήρησης επέβαλλε διαφορετική αντιμετώπιση σε ό,τι αφορά τη φύση και τη μεθοδολογία των επεμβάσεων.

Ανατολική και νότια στοά

Στο πλαίσιο της συντήρησης των ψηφιδωτών δαπέδων πραγματοποιήθηκαν εργασίες τεκμηρίωσης που περιλάμβαναν λεπτομερείς αποτυπώσεις, σχέδια, φωτογράφηση, καθώς και εργαστηριακές αναλύσεις και έλεγχο αντοχής του κονιάματος των συντηρημένων ψηφιδωτών. Επιπλέον, η διερεύνηση της κατάστασης διατήρησής τους κατέδειξε την ανάπτυξη μικροοργανισμών σε συνθήκες υγρασίας και σκόνης, η δράση των οποίων, παράλληλα με τους ατμοσφαιρικούς ρύπους και τις θερμοκρασιακές μεταβολές, είχε ως αποτέλεσμα την επιφανειακή διάβρωση και αποδυνάμωση του κονιάματος σε βάθος έως και 1εκ. από την επιφάνειά του ενώ σε σημεία που δεν διατηρούνταν ψηφιδωτό και κυρίως περιμετρικά των ψηφίδων παρατηρήθηκε αποφλοίωσή του με πάχος έως και 1εκ.

Με βάση τα παραπάνω πραγματοποιήθηκε σε επιλεγμένα σημεία in situ συντήρηση κατά την οποία σε πρώτο στάδιο αφαιρέθηκε το παλιό κονίαμα σε βάθος 3-4εκ. στις περιοχές όπου δεν διατηρούνταν ψηφιδωτό και σε βάθος 1-2εκ. στα σημεία ανάμεσα στις ψηφίδες. Ακολούθως οι εργασίες αφορούσαν στην πλήρωση των κενών με νέο κονίαμα όμοιας σύστασης και στον καθαρισμό των ψηφίδων.

Βόρειο πέρας ανατολικής στοάς

Το ψηφιδωτό δάπεδο που αποκαλύφθηκε στο βόρειο σωζόμενο πέρας της ανατολικής στοάς ήταν σε μεγάλη έκταση κατεστραμμένο. Καταγράφηκαν αποσπασματικές καθιζήσεις εικ 10-11 σε βάθος έως και 22εκ. στην εξωτερική στοά, οφειλόμενες πιθανότατα σε πτώση μαρμάρινων αρχιτεκτονικών μελών των κιονοστοιχιών, και πιο έντονες και εκτεταμένες καθιζήσεις σε βάθος έως και 42εκ. στην εσωτερική εξαιτίας μεταγενέστερων επεμβάσεων στον χώρο. Η κατάσταση διατήρησης του κονιάματος υποδοχής των ψηφίδων αλλά και του υποστρώματος ήταν ιδιαίτερα κακή ενώ στην επιφάνεια του ψηφιδωτού παρατηρήθηκαν τρεις διαφορετικοί τύποι επικαθίσεων εικ 12.

Στο πλαίσιο των εργασιών τεκμηρίωσης της υπάρχουσας κατάστασης πραγματοποιήθηκε σχεδιαστική αποτύπωση και φωτογράφηση, μελέτη της στρωματογραφίας του ψηφιδωτού και ειδικότερα του υποστρώματος στήριξής του καθώς και αναλύσεις του υποστρώματος και του κονιάματος υποδοχής των ψηφίδων από το εργαστήριο Σιδηροπαγούς Σκυροδέματος του Α.Π.Θ.

Η αξιολόγηση των δεδομένων που αφορούσαν στην κατάσταση διατήρησης του ψηφιδωτού οδήγησε στην απόφαση της αποκόλλησης προκειμένου να συντηρηθεί και στη συνέχεια να επανατοποθετηθεί στην αρχική του θέση. Ακολουθήθηκε η ενδεικνυόμενη μεθοδολογία με χρήση των κατάλληλων υλικών, αρχικά για την αποκόλληση του ψηφιδωτού σε τμήματα και τη συντήρησή του στο εργαστήριο, την αφαίρεση του παλιού κονιάματος, την κατασκευή νέου υποστρώματος στήριξης και τέλος την επανατοποθέτηση στον ίδιο χώρο εικ 13-31.

Ειδικότερα, αναφορικά με το υπόστρωμα στήριξής του ψηφιδωτού, λαμβάνοντας υπόψη το βάθος του υδροφόρου ορίζοντα στην περιοχή και για λόγους προστασίας από την υγρασία, αποφασίστηκε η κατασκευή του σύμφωνα με την τεχνική που είχε χρησιμοποιηθεί κατά την αρχαιότητα. Προηγήθηκαν οι απαραίτητες εργασίες αντιστήριξης του πρανούς της σημερινής οδού Ολύμπου. Το νέο υπόστρωμα κατασκευάστηκε λαμβάνοντας υπόψη το επίπεδο του αρχαίου δαπέδου και αποτελείται από 4 διαφορετικά στρώματα εικ 32-36. Το κατώτερο στρώμα πάχους 30εκ. αποτελείται από μεγάλες πέτρες τοποθετημένες όρθιες σε σειρά. Ακολουθούν στρώμα πάχους 10εκ. από σκύρο, στρώμα πάχους 5εκ. από χαλίκι 3Α και, τέλος, στρώμα κονιάματος πάχους 10εκ., οπλισμένο με γαλβανιζέ πλέγμα, πάνω στο οποίο επανατοποθετήθηκαν τα αποκολληθέντα τμήματα του ψηφιδωτού εικ 37-43.

Επιπλέον εργασίες συντήρησης πραγματοποιήθηκαν το διάστημα 2020–2021 εικ 44-47.